Буряад арадай ёохор – юрын хатар наадан бэшэ, харин гүнзэгы нангин удха шанартай ба эди шэдитэ хүсэтэй, буян хэшэг, зол жаргал уряалhан бүтээл. Хэдэн мянгаад жэлнүүдэй саада тээ бии болоhон Ёохор — Юртэмсын, Мүнхэ сагай хүрдын ба дэлхэйн Амидаралай эрьесын hүлдэ тэмдэг. Ёохор хатархада – Мааниин Хүрдэ эрьюулhэнтэй адли заяатай.
Дэлхэйн бүхы арадуудай үндэhэн заншалда гар гарнуудаараа барисалдаад, түүдэгэй гал тойрожо, аялга дуутайгаар дүхэриглэн хатардаг заншал бии. Ородой — хоровод, болгариин – хоро, молдавиин – хорэ, македониин – оро, грузиин – хоруми, буряадай – ёхор г.м дууhашагүй олон нэрэнүүдтэй хатар урдын сагhаа хаа хаанагүй дэлгэрhэн.
ЁОХОР – АРАДАЙ НЭГЭДЭЛ
Буряад ёохорой дүхэриг – уг гарбалай нэгэдэлэй, юртэмсын мүндэлhэн үндэгэнэй, тэнгэриин наран –найжын, одо мүшэдэй хүдэлөөнэй hүлдэ …
Эртэ урдын сагhаа манай элинсэгүүд түүдэгэй галые дүхэриглэн тойрожо ёохорлодог заншалтай. Түүдэгэй гал – наранай hүлдэ, ёохор – ами наhанай, амидаралай хатар, байдалай дуун…
Гарнуудаараа барилсаад, аялгатан дуулажа, нэгэ жэгдээр хүдэлэн хатарhан хүнүүд зүрхэ сэдьхэлээрээ, элшэтэ hүнэhэн бэенүүдээрээ хамтаран нэгэдэдэг гэжэ эли. Yргэлжэ суг хамта ёохор хатардаг хүнүүд хоорондоо алишье талаар – байдалай, хүдэлмэриин, гэр бүлын г.м – хододоо эбтэй эетэй байдаг гэжэ урдын сагhаа мэдээжэ. Нэгэ нютагай, омог отогой зониие ба бүгэдэ арад түмэниие нэгэдүүлхэ эди шэдитэй гайхамшагта Ёохор! Мүн лэ хүнүүдые байгаалитай ба газар тэнгэритэй холбохо hүлдэтэй хатар юм.
ТYYДЭГЭЙ ГАЛ – НАРАНАЙ ҺYЛДЭ
Ёохор хатарhан газарта нюдэндэ харагдахагүй элшэнүүдэй хүсөөр энергиин талаар тусхай байдал тогтодог гэжэ эрдэмтэд элирүүлhэн. Аажам тэнюун, хүхюутэй гү, али гэбэл, ёhото эршэмтэй хуй hалхин бодхоогдохо аргатай гэдэг. Хани барисаанай, үндэр мэдэрэлэй ба эмтэй домтой элшэнүүд ёохорто хабаадагшадые орёожо хушадаг.
Тэрэнэй хажуугаар, түүдэгэй галда хамаг муу hанал бодолнууд ба бузар буртаг шатажа дэгдэдэг гэжэ эли. Yни урдын сагhаа буряад – монголнууд ажабайдалаа галаар арюудхадаг түүхэтэй ха юм. Дайсадаа түүдэгүүдэй дундуур ябуулжа гаргаад, хорото хүсэлнүүдыень hалгадаг байhан ушартай.
Байгаалиин энгэртэ түүдэг тойрожо ёохорлоходо хэмгүй ехэ hайн нүлөөтэй. Хүнэй элшэтэ hүнэhэн бэе арюудхагдан hэргэжэ, алишье талаар хүсэ шадал нэмээд, элдэб үбшэнгүүд сарагдадаг, зол жаргал, аза талаан үршөөгдэдэг заяатай. Хүсэтэй нангин газарта түүдэг носоогоод, тэрэнээ дүхэриглэн тойрожо ёохорлоходо маша хүсэтэй гэдэг.
ЭМТЭЙ ДОМТОЙ ЁОХОР
Урдын буряад – монголнууд хүндөөр үбшэлhэн хүниие ёохорой дүхэригэй дунда hуулгаад, үреэлэй дуунуудые эршэмтэйгээр гүйсэдхэн, тойроод ёохорлодог гуримтай байhан. Тиихэдэнь үбшэнтэн түргөөр эдэгэдэг hэн гэдэг.
Yшөө ёохор хатархада, хүнэй бэеын чакранууд эршэмтэй hайнаар ба зүб мүрөөр эрьелдэн хүдэлжэ эхилдэг гэжэ элирүүлэгдэhэн.
Yргэлжэ ёохорлодог хүн гүн сэдьхэлээрээ Юртэмсын нюусануудые мэдэрэн ойлгожо эхилдэг гэжэ хэлэгдэдэг. Ёохорлогшод хатарhан газарайнгаа ба дээдэ түбиин адиста хүртэжэ, өөhэдөөшье тэдэнэртэй зүрхэ сэдьхэлэйнгээ сог залитай элшэ гэрэлээр хубаалдадаг ушартай. Ёохорой дуунуудай уянгата аялганууд маани тарнинуудай, эди шэдитэ шэбшэлгын үгэнүүдтэй адли хүсэтэй нүлөөтэй гэжэ урдын номууд соо бэшэгдэhэн. Нарин мэдэрэлэй хүгжэхын хажуугаар ёохор хатарагшадай үе мүсэнүүд, булшангууд тэниижэ заhардаг, элүүжэрдэг.
Альгануудаараа хам барилсаад, жэгдээр хүдэлэн хатархадаа, хүнүүд хоорондоо сэдьхэлэйнгээ элшэ гэрэлээр хубаалдадаг. Ёохор – дуу хатарай асари хүсэтэй долгинуудай үлхөөн, элинсэгүүдээмнай дамжуулhан сэнтэй бэлэг, Юртэмсын хатар!
Автор: Баярма Баторова.
