Мүнхэ сагай эрьесын мандалда Гал Улаан Морин жэл морилжо, жэлэй эзэнэй хаан шэрээдэ залархань!
САГААЛГАН
Алас холын орьёлһоо,
Аймаг мүшэдэй ордонһоо,
Замби түбиин магнайһаа
Заларан морилбо Сагаалган!
Үрмэн, буузын хангалһаа
Үбэлэй агаар дулаарба.
Хатар дуунай сууряанһаа
Халин жаргал бадарба.
Сагаан Һарын наадые,
Согтой залитай хатарые,
Хүгшэн эжын ханза соо
Хүдэһэн дэгэл хүлеэгээ.
Һээр шаалган, боосолдоон тухай,
Хүдэр бүхын барилдаан тухай
Хүгшэн абын хайрсаг соо
Хутага мүнгэн зүүдэлээ.
Урматай, баяртай үбгэн абын
Уршалаануудынь гэрэлтэнэ,
Ямаан шэнгэхэн һахалханиинь
Ёдогошон баһал энеэбхилнэ.
Ахатанаа золгоон – хүндэлөөн,
Андалдан бэлэгээ хүхилдөөн!
Буян хэшэг үреэгээн,
Баялиг, жаргал уряалаан!
Сагаан эдеэн билтарна,
Сайбаг торгон миралзана,.
Сагаан сэдьхэл дэлгэрнэ,
Сагаалгамнай найрлана!
Буряад зоной, Бурхан шажанай,
Байгаалиин, тэнгэриин мүшэдэй.
Бүхы юртэмсын һайндэр – Сагаалган!
Сагаан Һараар! Сагаалганаар!
АЗА ЗАЯАНАЙ ҺАЙНДЭР
Зүүн Зүгэй арадуудай эгээл шухала ба дуратай Сагаан Һарын һайндэр Түбэд, Непал, Бутан ба Монгол оронуудта гүрэнэй зэргэдэ тэмдэглэгдэдэг. Энэдхэгтэ – Сикким провинцида, Россида – Буряадай, Хальмагай, Тувагай уласуудта һайндэрлэгдэдэг.
Үшөө II – IV зуунуудта ажаһууһан буряад – монголшуудай элинсэгүүдһээ — гүннүүдһээ эхитэй Сагаалганай һайндэр айхабтар баян түүхэтэй ба ёһо гуримуудтай.
Сагаалган эгээл шухала гурбан үдэрнүүдтэй: Шэнэ Жэлэй урдахи хоёр ба Шэнэ Жэлэй түрүүшын. Сагаалганай урда, һарын 29-нэй үдэр дасан бүхэндэ Дүгжүүбэ хурал хурагдадаг. Үглүүдэрынь, һарын 30 -да, хуушан жэлэй һүүлшын үдэр «Бүтүү үдэр» гэдэг. Эдэ үдэрнүүдтэ хорёо хотоёо, гэр байраяа сэбэрлэхэ, бог нобшоёо хаяхаһаа гадна һанаа бодолнуудаа, сэдьхэлээ сэбэрлэн арюудхахань маша шухала. Гомдол голхорол, уур сухал, уй гашуудал г.м. мэдэрэлнүүдые хуушан жэлдэ орхигты, бусадыешье, өөрыгөөшье хүлисэгты!
ШЭНЫН НЭГЭНЭЙ ҮДЭР
Шэнэ Жэлэй түрүүшын үдэрэй үглөөгүүр, үүрэй сайха үедэ, Һама сахюусан морилжо, нюдэ сабшаха зуура алтан дэлхэйе гурба дахин тойродог гэжэ буряад-монголшууд этигэдэг.
Энэ үдэр эртэ үүрээр бодоод, шэнэ хубсаһа үмдэжэ. газаа гараад, тэнгэриин шарайе адаглаха, холые шэртэн хараха хэрэгтэй. Удаань зурхайгаар тодорхойлогдоһон һайн зүг тээшээ шэглэжэ гараад, гэр байраяа нара зүб тойрожо гороолоод, гэртээ орохо. Тиимэ аргаар хүн ороһон жэлэйнгээ һайн зүгые тогтоодог.
Мүн лэ шэнэ хубсаһа үмдөөд, һайн зүгөө тогтооходо, хүнэй Хии Морин һэргэжэ, Шэнэ жэлдэ ажал хэрэгүүдынь урагшатай, үбшэн зоболонгүй, гэнтын аюул, гай тодхор усадхагдажа, амгалан тайбан байдал тогтохо гэһэн удхатай.
Шэнэ Жэлэй түрүүшын үдэр хүндэ мүнгэ урьһаар үгэхэ ба абахань хорюултай. Түбэдүүд энэ үдэр наймааһаашье юумэ худалдажа абахагүй гэжэ оролдодог. Шэнын нэгэнэй үдэр мүнгэ зөөри гаргашалбал, бүхэли жэлэй туршада олзогүй гарзатай байха, үри шэрэдэ орохо гэдэг.
Автор: Баирма Баторова («Буряад үнэн” һонинһоо)