Эртэ урдын сагһаа манай элинсэгүүд элдэб янзын һахюуһануудые хэрэглэдэг байһан.
Баабгайн һабар
Урдын буряад – монголшууд баабгайн hабарые эмтэй домтой, муу хараал, жадхаhаа аршалдаг хүсэтэй hахюуhан гэжэ тоолодог, гэрэйнгээ үүдэнэй дээрэ үлгэдэг заншалтай.
Мүн лэ hая түрэhэн үнеэнэй хүхэнэй хабдахада, баабгайн hабаhаар дээрэhээ доошонь гурба дахин эльбэхэ үедөө: «Аргалыш, хабдарые hалгыш, газар дэлхэй, үбшэниие шэнгээн абыш!» — гэжэ шэбшэдэг.
Тиигээд, hая нарайлhан эхэнэрэй хүхэнэй хабдахада гү, али гэбэл, hү багатай байбал, мүн лэ баабгайн hабараар үрэжэ эдэгээдэг урдын гуримтай.
Урдын сагhаа баабгайн hабарhаа гадуур тэрэнэй hоёонуудынь ба хюмhаниинь үбшэ зоболонhоо, гарза үгырэлhөө аршалжа, амгалан тайбаниие, зол жаргал, баялиг татадаг хүсэтэй hахюуhан гээд шүтэгдэдэг.
Манай элинсэгүүдэй заншалаар, тусхай бүтээлэй үедэ баабгайн арhа амандаа зуугаад гү, али гэбэл, жажалаад залгин байжа үгтэhэн шахаа тангариг гээшэ нангин үйлэнүүдэй тоодо заабол сахигдаха ёhотой. Yгы гэбэл, тэрэ хүн шанга хэhээлтэдэ орожо магадгүй.
Баабгайн хохимой яhые урдын буряадууд гэр дээрээ гү, али гэбэл, гэрэйнгээ үүдэндэ дүтэ үлгэдэг байhан. Тэрэнь бууса байрые ада баршадhаа хамгаалха үүргэтэй hэн ха.
Yшөө нааданхай баабгайн дүрсэшье эрхим hахюуhан гэhэн этигэлтэй, урдань зарима айлнууд нялха үхибүүдэйнгээ үлгы дээрэ тиимэ нааданхайнуудые үлгөөд байдаг байhан.
Буряад – монголнуудай заншалаар, баабгайн арhан дээрэ гансал гэрэй эзэн унтаха ёhотой байгаа. Тиибэл, тайгын дошхон эзэнэй арhан гэр бүдын эзэниие хамаг муу муухайhаа, үбшэн зоболонhоо аршалдаг гээд шүтэгдэдэг. Харин бага наhанhаа баабгайн арhан дээрэ унтаhан үхибүүд сухалтай ба муу аашатай хүнүүд боложо ургадаг гэhэн тэмдэгтэй. Тиигээд, үхибүүдэй тогтодоггүй, олоороо гээгдэдэг айлда үхибүүе нарайhаань баабгайн арhаар ореожо, «баабгайхан» гээд нэрлэдэг байhан. Тиимэ үхибүүн, одоошье, амидыран тогтожо, ургадаг байгаа ха. Гансал сухалтай муу зангаараа илгардаг hэн гэдэг.
Yшөө ээрүү ба татагасаад унадаг(эпилепситэй) хүнүүдтэ баабгайн хэлэ эдюулдэг, нарайлха эхэнэрүүдэй хүнгөөр түрэхын тулада эмэ баабгайн умай эдюулдэг урдын заншал бии.
Баирма Баторова, («Буряад үнэн» 2024 оной январиин 24)
