В фондах Агинского национального музея имени Г. Цыбикова бережно хранятся уникальные материалы, собранные замечательным бурятским учителем, краеведом и публицистом Лодоном Линховоином.
Всю свою жизнь Лодон Линховоин неустанно занимался сбором произведений устного народного творчества бурят. Он является одним из первых учителей-просветителей Бурят-Монголии, исследователем-краеведом и писателем. Его перу принадлежат уникальные труды, характеризующие мировоззрение народа, особенности хозяйственного уклада, этнических традиций и обычаев агинских бурят. Материалы, записанные Лодоном Линховоином, бережно хранятся в фондах Агинского национального музея имени Г. Цыбикова.
Лодон Линховоин
Среди этих записей, ставших библиографической редкостью, особое место занимает легенда о Хоридое-Мэргэне и его небесной жене-лебедице — история, которая объясняет один из самых поэтичных и почитаемых обычаев агинских бурят.
Хун шубуунда шүтэдэг заншал
Агын буряадууд ехэ нарилжа сахидаг нэгэ заншалтай һэн. Тэрэнь юун гээшэб гэхэдэ, хун шубуунай абяа дуулаа һаа, һү тарагаа барин, газаашаа гаража, дээшэнь сасажа, хойноһоонь үргэдэг байгаа. Хун шубууе алахань тон хорюултай, алаа һаа, эхэеэ алаһантай адли саглашагүй муухай, зэрлиг ябадал хэһэндэ тоологдодог һэн. Юундэ тиигэжэ шубуунда шүтэдэг болоһон юм? Энээн тухай иимэ домог бии юм.
Хабар байгаа гэхэ. Үндэр тэнгэри хүб хүхэ, үлгэн дэлхэй ноб ногоон, Байгал далайн мүльһэн арилшанхай байба. Эрьеэрнь гал бадарааһандал улаан тэрэнги сэсэглэнхэй. Тэдэ сэсэгүүдһээ хангал һайхан үнэр анхилна. Тэнгэриие хадхама үндэр ута модонуудай набшаһалжа, амитан бүхэнэй инаг дураяа мэдэрэлсэжэ, үриеэ бүрилдүүлжэ байһан үе байгаа бэлэй.
Эгээ энэ үедэ Барга баатарай хүбүүн Хоридой-Мэргэн Байгал далайн эрьеэр агнажа, хатуу хара номоёо гартаа баринхай, харбаһан шубуудаа бүһэдөө хабшууланхай ябаба ха. Гэнтэ дуулан гэхэдэнь, хаанаб даа дээрэнь ганганалдаха абяан соностобо. Тэрэнэй толгойгоо үргэжэ, байра дээрээ тойрожо харахадань, сэлмэг үдэрэй сэнхир огторгойн толон доро сайбалзан, хун шубууд зэлэ татан ябабад. Хараһаар байтарнь доошоо буухаар забдаба. Модоной саана Хоридой хүбүүнэй бэеэ нюугаад хаража байтар, хун шубууд ганганалдаһаар, далайн эрьедэ буужа, арһаяа хаян гэхэдээ, сэбэр һайхан басагад болошобо. Тиигээд тэдэнэр далайн уһа руу гүйлдэн орошобод. Уһа салгидхан тамарнад, шууянад, шунганад. Хоридой-Мэргэн хүбүүн үзөө хараагүй юумэеэ хаража, гайхан гэлын байтараа, һэмээхэн мүлхижэ арһануудтань ошоод, нэгэнэйнь арһа абажа нюужархиба.
Басагад шунгажа садаад, эрье дээрэ гаража хубсалбад. Нэгэ басаганиинь хубсаһаяа бэдэржэ, иишэ тиишээ гүйбэ, тэбдэбэ. Хоридой хүбүүн модоной саанаһаа гараад ерэбэ. Басагад шууялдаад, һөөргэ хун болоод дэгдэшэбэд. Гансахан лэ басаган яахашье аргагүй, залуу хүбүүнэй урда шараа нюсэгэн үлэшэбэ. Арюун сагаан шарайтай, гоё гулдагар бэетэй, елэн хара үһэеэ үбдэгтөө хүрэтэр надхуулһан басаган эшүүри газараа гараараа халхалан зогсобо. Эдир залуу хүбүүе эльбэн барижа үзыш гэһэндэл, тэрэнэй хүхэнүүд үлэ мэдэг доһолно, нялха үхибүүгээ хүхүүлхэеэ бэлдэшэһэн шэнги хүрин улаан тобшонуудынь тобойлдоно. Хоридой хүбүүнэй дүтэлхэдэ, тэрэ хашхараад, уһа руу орожо, хубсаһаяа эрин уйлаганаба. Хоридой хүбүүн иигэжэ хэлэбэ:
«Арюухан гуаа басаган, уһанһаа гарыш даа! Би шамайе хүсөөрөө эдлэхэ, доромжолхогүйб. Нэрэтэй эсэгын үрилби, солотой арадай хүбүүнлби. Галыем удхалха, гуламтым һахиха хатамни боложо һуугыш, дайсанаа дараха хүсэтэй, дархан солоёо мандуулха шадалтай хүбүүдые түрэжэ үгыш. Булагай уһаар ундалхалши, болоһон жэмэсээр хооллохолши, Байгал далайн тунгалаг һайхан уһан соо шунгахалши».
Арюухан дангинын харахада, тэрэ эрэлхэг зоригтой баатар янзын эрэ байба. Сэбэр һайхан дангина айһан һүрдэһэн зүрхэ сэдьхэлээ намдуулһаар, эрье дээрэ гараад, эшүүри газараа набша намаагаар халхалаад, Хоридой хүбүүнтэй хүтэрэлдэжэ, бүмбэгэр сагаан үргөөдэнь ошоо һэн. Хоридой-Мэргэн хубсаһынь холо газарта хадагалаад, сэбэр һайхан бэеыень сэнхир торгоор орёобо. Тэдэ хоёр айл болон түбхинэжэ, ажана амгалан һуубад.
Хун шубуун хатаниинь Хоридой-Мэргэн үбгэндөө арбан нэгэн хүбүү түрэбэ. Үдэр хоногууд, он жэлнүүд һубарилдан үнгэржэл байна. Хүйхэр хүбүүд үндыжэ, хүлэг мориной дүрөөдэ хүрэбэд, хүйтэн жабарай шэрүүндэ дадабад, морин эрдэниие ургалбад, номон эрдэниие тамшаалгабад. Нэгэтэ намар жэгүүртэн бүхэнэй урда зүг руу һубарилдан ниидэдэг болзор сагай ерэхэдэнь, хатаниинь Хоридойдоо иигэжэ хэлэбэ:
«Үни удаан һуубабди, үтэлжэшье эхилбэбди. Айдар нүхэр шамдаа арбан нэгэн хүбүү түрөөб. Анханайм хубсаһа гаргажа үгыш даа, хаража үзэһүүлби, үмдэжэ туршаһуулби».
Хоридой-Мэргэн хубсаһыень холоһоо гаргажа үгэбэ. Хатаниинь тэрэнээ үмдэжэ, хун шубуун болохо мүртөө, даляараа һэбеэд, гуламтынгаа шандаруу үрхирүүлэн, тооноороо гарашаба. Архида дуратай Хоридой тогоон дээрэхи бэрхээгээ шабажа байһанаа, хөөтэй гараараа хүлһөөнь халта һабардаад үлэшэбэ. Хун хатаниинь тооно дээгүүрээ гурба дахин эрьежэ элихэ зуураа:
«Хани нүхэр Хоридоймни, хайратай баатар хүбүүдни, энэ эгүүридээ энхэ мэндэ һуугты! Хүбүүдни, Хоридой эсэгэ изагууртай, хун шубуун гарбалтай арбан нэгэн эсэгэ зон боложо, адуугаа танихагүйгөөр баяжажа, ашаяа танихагүйгөөр үнэржэжэ һуугты!» гэжэ үреэгээд, хүхэ номин тэнгэри өөдэ дэгдэшэлэй.
Тэрэ арбан нэгэн хүбүүдэйнь нэрэнүүд: Галзууд, Харгана, Хуаасай, Хүбдүүд, Батанай, Шарайд, Бодонгууд, Худай, Гушад, Сагаан, Хальбин. Эдэнь хойшоо үдэхэдөө, хориин арбан нэгэн эсэгын зон болоо һэн гэхэ.
Иимэ домогтой юм. Манай зон энээндэ этигээд лэ, хун шубуун эхэһээ түрэһэн зомди гэжэ һанадаг һэн. Тиимэһээ хун шубуунай абяа дуулахадаа, һамгад һүеэ үргэдэг, модон шанагаараа сагаанһаа удхажа, гэрэйнгээ дээбэри дээгүүр тойруулан адхаад, шанагаяа дээбэри дээрээ табяад орхигшо бэлэй.
Легенда о Хоридое-Мэргэне и Хун Шубуун
Давным-давно, в незапамятные времена, жил на свете молодой охотник по имени Хоридой-Мэргэн, младший сын Барга-батора. Однажды, бродив по берегу великого Байкала, он стал свидетелем чуда: с синевы высокого неба спустились на берег озера три прекрасные птицы-лебедя. Спрятавшись за белой берёзой, Хоридой увидел, как небесные девы сняли свою белую одежду из перьев и стали купаться в сверкающей, как золотое солнце, воде.
Когда пришло время возвращаться, две старшие сестры надели свои лебяжьи одежды и, превратившись в лебедей, взмыли в небо. Но младшая сестричка не смогла найти свою одежду — Хоридой-Мэргэн, схватив лебяжью белую одежду младшей небесной девы, спрятал её. Она носилась то туда, то сюда, с плачем бегала, но не могла вернуться в небесный чертог и осталась на земле людей.
Хоридой-Мэргэн вышел из-за берёзы, повёл её домой, в сторону своих краёв, женился на ней и зажил счастливо. Хун Шубуун — так звали небесную деву-лебедицу — родила ему одиннадцать сыновей, которые впоследствии стали основателями одиннадцати хоринских родов.
Обычай почитания лебедя
С тех пор у агинских бурят утвердился священный обычай. Культ этой птицы проявлялся в совершаемом женщинами обряде брызгания молоком, которое считается сакральным продуктом, вслед пролетавшим лебедям, и в строгом запрете на их убийство.
Когда весной, при пролёте лебединых стай, агинские буряты слышали лебединый клич, женщины выходили из дома, брызгали вверх молоком или молочной водкой, как бы угощая пролетающих птиц, и кланялись им вслед. В бурятском языке эта традиция закрепилась в словесной формуле: «Хун шубуун хорил» — «Лебедя убивать запрет».
Убийство лебедя считалось тяжким грехом, равносильным убийству матери. Это табу было избирательным и относилось к лебедям с красными лапками, которые якобы являются дочерями неба, и за их смерть ожидало неминуемое наказание свыше.
Одиннадцать сыновей Хоридоя
Однажды, когда супруги уже состарились, мать-лебедь, занимаясь шитьём, сказала: «Муж мой Хоридой-Мэргэн, мы с тобой уже постарели, состарились, мне всё чаще снится моя лебяжья одежда. Дай мне померить мою лебяжью одежду». Хоридой-Мэргэн принёс ей одежду. Надев её, Хун Шубуун обернулась лебедицей и, взмахнув крыльями, вылетела через дымовое отверстие юрты — тооно. Прощаясь, она оставила сыновьям и мужу благопожелание — традиция, которая и сегодня живёт у бурят.
Одиннадцать сыновей Хоридоя-Мэргэна, рождённых от небесной лебедицы, дали начало одиннадцати хоринским родам. Их имена, записанные Лодоном Линховоином, звучат так:
1. Галзууд (Галзут)
2. Харгана
3. Хуасай
4. Хүбдүүд (Хубдут)
5. Шарайд
6. Бодонгууд
7. Худай
8. Гушад (Гучид)
9. Сагаан
10. Батанай (Батнай)
11. Хальбин (Халбан)
От них пошли одиннадцать хоринских родов, к которым относится и род художницы, и многие другие семьи агинских бурят. В шаманской поэзии кударинских бурят сохранилось призывание: «Хун шубуун гарбали Хори монгол удхатай» — «Родом из хори-монголов, происхождением от лебедя».
Значение легенды
Эта легенда — не просто красивое предание. Она объясняет глубинную связь бурятского народа с природой, его благоговейное отношение к птице-прародительнице. Хун Шубуун стала символом материнства, чистоты и небесного покровительства. Память о ней увековечена в скульптурных комплексах и танцах, а обычай брызгать молоком вслед пролетающим лебедям живёт в агинских степях и поныне, напоминая о той далёкой поре, когда небесная дева-лебедица связала свою судьбу с земным охотником Хоридоем-Мэргэном.
Материалы, записанные Лодоном Линховоином, — бесценное свидетельство живой памяти народа, его стремления сохранить и передать потомкам священные истоки своей истории.